نامهای تركی شهرها و اماكن جغرافیائی آزربایجان و ایران – طارم

نامهای تركی شهرها و اماكن جغرافیائی آزربایجان و ایران، ریشه شناسی و وجه تسمیه آنها ( طارم – Tarəm ) / مئهران باهارلی

طارم-طرم-ترم


ناحیه
ای از آزربایجان جنوبی كه در تقسیمات كشوری فعلی ایران بین استانهای
زنجان، قزوین (نك. قازوین-قزوین) و گیلان تقسیم شده است و نام رودخانه ای
در این ناحیه. بنا به جغرافیای سیاسی كیهان در ناحیه قزوین آزربایجان دو
تاریم وجود دارد. یکی طارم علیا [یوخاری تاریم] و جزء خمسه و دیگری طارم
سفلی [آشاغی تاریم] که جزء قزوین محسوب میشود. بلوک طارم سفلی در شمال
غربی قزوین و جنوب منجیل واقع شده و اراضی آن حاصل خیز و زراعت آن دیمی و
از آب چشمه مشروب میشود (جغرافیای سیاسی کیهان ص٣٧٣).

ریشه شناسی

تاریم كلمه ای تركی به معانی زیر است:

١-از
مصدر "تاریماق" به معنی كاشتن زمین و تخم افشاندن، معادلCultivate (در
مقابل اكمه ك=Sow ، دیكمه ك=Plant ). كلمه "تاریم" مركب از بن مصدری تاری.
به علاوه پسوند اسم ساز از فعل "–یم" می باشد و به معنی عمل پاشیدن تخم در
كشتزار است. این ریشه در فرمهای گوناگون در دیگر زبانهای اورال آلتائی از
جمله مانچو، مغولی، مجاری و … نیز موجود است (تارییا-تالای-دالا: زمین و
كشتزار). از همین ریشه است تارامانTaraman (كشاورز)، تاراقایTaraqay (نوعی
پرنده مزرعه)، تارانTaran (اراضی وسیع)، تارانچیTarançı (محافظ مرز،
كشاورز)، تارینجTarınc (مرز، سرحد)، تارینقTarıñ (زراعت)، "تاریق
تاریماقTarım Tarımaq " (اكین اكمه¬ك)، "داریDarı "، تاریقTarıq (كشت، جو،
گند، دانه، تخم، ….)، تاریقچیTarıqçı (زارع، كشاورز)، تاریقلاقTarıqlaq
(كشتزار، مزرعه)، تارقیلانماق Tarqılanmaq، تاریقلیقTarıqlıq ، تاریقلیق
ائوTarıqlıq Ev ، تاریقلیق یئرTarıqlıq Yer (هر سه به معنی انبار محصول)،
تاریلماقTarılmaq ، تاریمسانماقTarımsanmaq ، تارینماق Tarınmaq،
تاریرقوTarırqu (جای كم علف)، تاریتقانTarıtqan تاریتقوTarıtqu ،
تاریتیقلی Tarıtıqlı، تاریتیقلیقTarıtıqlıq ، تاریتیقساقTarıtıqsaq (كسی
كه علاقه مند به كشاورزی است)، تاریتماقTarıtmaq . كلمه "تارلای Tarlay"
در تركی تاتاری و "تارلاTarla " به معنی مزرعه در تركی تركیه، مخفف
"تاریقلاق" (تاریق+لاق) در تركی قدیم است.

٢- تاریم به معنی شاخه
های یك رود كه به دلتا ریخته و در آنجا به خاك فرو می روند است. كاشغری
آنرا به شكل شاخه های رود كه به شنزارها و دریاچه ها می ریزد معنی كرده
است. تاریم با بسط معنی به عنوان محلی كه شاخه های رود به هم می پیوندند و
مجازا به منطقه پرآب، حاصلخیز و گرمسیری است. به نظر می رسد كه وجه تسمیه
اصلی ناحیه تاریم آزربایجان بدین نام همین است. در این معنی یعنی شاخه های
رود و شاخه شاخه شدن احتمالا با كلماتی مانند تاراماق-داراماقTaramaq
(شانه كردن)، تاراق-داراقTaraq ، تاراقاTaraq (آلتی برای جدا كردن چیزهای
در هم رفته) همریشه است.بای بک

٣- تاریم نام محلی در تركستان در
مرز اویغور با قوچا است. نام رودی كه در آنجا روان است نیز تاریم می باشد
(كاشغری). (در آزربایجان و تركستان نامهای جغرافیائی مشابه بسیاری،
احتمالا با ریشه واحد وجود دارند، مانند اورمو و اورومچی، بالاساقون و
ورزقان، خییوو و خیوه، تاریم و طارم، قوشاچای و قوشوچایدام، باروق-باریق،
….)

۴- محمود كاشغری در اثر خود مصدری به شكل
"تاریملاماقTarımlamaq " به معنی عبور كردن از عرض رودخانه با پریدن از
روی یك سنگ به سنگ دیگر را ذكر نموده است.

۵- یاقوت در اثر خود
"تاریم" را به شكل "طرم" [تاریم] آورده و می گوید كه "اهالی، آن ناحیت را
در زبان بومی خود "ترم" [تریم] تلفظ می كنند". "تریم" مورد اشاره یاقوت می
تواند اسم از مصدر ترمه¬كTәrmәk به معنی محل جمع شدن (در اینجا آب) باشد
(نك. سرده ری-سردرود). از همین ریشه است ترینگTәriñ (عمیق و وسیع، فقط در
مورد آب)، ترینگوكله نمه كTәriñüklәnmәk (عمیق شدن آب)، ترینگه كTәriñәk
(نشد آب، بركه آب، چشمه)، تریگTәrig (چیده شده)، ترگهTәrgә (نك. دره گه
ز-درگز، دره گه زین-درجزین، دره)، ترگه لیرمه كTәrgәlirmәk (جمع شدن)،
ترگه شمه كTәrgәşmәk (پشت سر هم آمدن و جمع شدن)، ترگیTәrgi (سفره و
خوراكیهای روی آن)، ترقوچیTәrqüçi (جمع كننده)، درمهDәrmә ، تریگسه
كTәrigsәk ، تریلگه نTәrilgәn ، تریلمه كTәrilmәk ، تریمسینمه
كTәrimsәnmәk ، ترینمه كTәrinmәk ، دریشمه كDәrişmәk ، ترگه كTәrgәk
(بقچه)، تركه نTәrkәn (كسی كه همه از او اطاعت می كنند)، تركینTәrkin (جمع
و جور).

۶- حمدالله مستوفی ضمن اشاره به تركی بودن نام تاریم،
معنی آنرا در ارتباط با كلمه طلا در زبان تركی دانسته است: "گویند در ته
این رود گاهی طلا یافت شده و اسم قریه و رودخانه به ترکی دلالت بر وجود
طلا دارد". اما كلمه ای معادل و یا مربوط به طلا در زبان تركی به شكل
تاریم و یا نزدیك به آن وجود ندارد. احتمالا وی "تاریم" را با "تلیمTәlim
" به معنی فراوان و بسیار زیاد كه به عنوان صفت در مورد سكه طلا و پول و …
بكار می رفته اشتباه نموده است. چنانچه در تركی قدیم گفته می شود "تلیم
یارماقTәlim Yarmaq " (درهم و سكه فراوان). نیز ممكن است كه وی نظری به
اصطلاح "آلتین تاریمAltın Tarım " تركی باستان داشته باشد (نگاه كنید به
پاراگراف پائین). به همه حال اشاره حمدالله مستوفی به این مطلب، نشانگر
گستردگی و عمق فرهنگ تركی در منطقه تاریم و طبیعی شمرده شدن آن از سوی وی
است.بای بک

٧- به گفته كاشغری "تاریمTarım " و یا "تریمTәrim "، به
معنی لقبی است كه به شاهزاده ها و خانمهائی كه از نسل افراسیابند و نیز
كودكان و فرزندان آنها داده می شود. "آلتین تاریم" به معنی تاریم طلائی،
سمبل زنان اشراف می باشد. عده ای این لقب را مخفف "تنگریمTәñrim " دانسته
اند.

٨- تاریم به عنوان نام شخص بكار رفته است. به عنوان نمونه نام
یكی از امیران مغول در دوره ایلخانی و نیز یکی از اجداد ایسن قتلغ (اسه ن
قوتلوƏsәn Qutlu ) از امراء عصر سلطان محمد خدابنده (نك.
خارابانتو-خدابنده) تاریم (طارم) بوده است.

وجه تسمیه

منطقه
تاریم آزربایجان به سبب مصب رودهای فراوان پرآب بودن، پرآبی، گرمسیری و
مناسب بودن آن برای كشت بدین نام تركی خوانده شده است. چنانچه یاقوت نیز
به این نكته با كلمات "گیاهناك" و "پرآب" اشاره می كند. وی این کلمه را
صورت طرم (تاریم) آورده و می گوید: "ناحیه ای است بزرگ در کوههای مشرف بر
قزوین طرف بلاد دیلم. زمین این ناحیت گیاهناک و پر آب و دارای دیهای
فراوان است. اهالی، آن ناحیت را در زبان بومی خود «ترم» تلفظ کنند".

حمداﷲ
مستوفی گفته طارمین ولایت گرمسیر است. صاحب «مرآت البلدان» می گوید: "طارم
اسم دو بلوک است یکی موسوم بطارم علیا [یوخاری تاریم] و دیگری از بلوکات
خمسه است و آن را طارم سفلی [آشاغی تاریم] گویند، … این دو بلوک مشتمل بر
پنجاه پارچه قریه کوچک و بزرگ است و حدودش متصل به ولایت قزوین و گیلان و
خمسه است و غالب این بلوک کوهستان است. رودخانه قزل اوزن [قیزیل اؤزه ن]
از مقابل این قری میگذرد، گویند در ته این رود گاهی طلا یافت شده و اسم
قریه و رودخانه به ترکی دلالت بر وجود طلا دارد".بای بک

میرزا
طاهر دیباچه نگار كه در سال ١٢۶٧ ه. ق. به تاریم [طارم] رفته، قطعه ای در
عجایب آن دیار گفته كه در آن اشاره به رودهای موجود در منطقه نیز كرده
است:

همچو پیوستن دجله بفرات
شاه رود و قزل اوزن [قیزیل اؤزه ن] دیدم.

نامهای جغرافیائی هم ریشه

١-تاریم
در تركستان چین: تاریم نام محلی در تركستان شرقی در مرز اویغور با قوچا
است. نام رودی كه در آنجا روان است و وادی آن نیز تاریم می باشد (كاشغری).

٢-
طارمات: در متون تاریخی از یوخاری تاریم و آشاغی تاریم (طارم علیا و سفلی)
به شكل "طارمین" و از ناحیه تاریم به عنوان "طارمات" نام برده شده است.
کیهان، بلوک طارم علیا را ذیل ناحیه زنجان بعنوان "طارمات" آورده و می
گوید: در شمال زنجان و در اطراف دره سفیدرود واقع شده، آب و هوای آن گرمتر
از زنجان و محصولات آن گرمسیری و دارای ١٠۴ قریه میباشد. … طارم رودیست که
از طارم علیا (تابع زنجان) میگذرد. گرچه كلمه "طارمات" ظاهرا جمع عربی
"طارم" است، اما به احتمالی ضعیف می تواند به صورت جمع مغولی طارمین نیز
قبول شود، مانند بایات جمع بایان (ثروتمندان)، بالاقات جمع بالاقاسون
(شهرها)، مركیت جمع مرگه¬ن (شكارچیان)، تیگیت جمع تیگین (شاهزاده ها)،
آرات جمع آران (مردم)، ……..

٣- تاریم خره گهTarım Xәrәgә :
تركیبی تركی به معنای خانه زمستانی كه به شكل "خرگاه طارم" به زبان فارسی
وارد شده است. چنانچه در این بیت آمده است:

چه بهتر ز خرگاه و طارم کنون
به خرگاه طارم درون آذران .منوچهری (دیوان ص٦٧)

طارم
در این تركیب همان تاریم تركی به معنی گرمسیر است. خرگهXərgə -خره
گهXәrәgә نیز كلمه ای تركی به معنی خانه و نوعی چادر است كه به صورت خرگاه
به زبان فارسی وارد شده است. ریشه این كلمه خرXər ، معادل كلمه مونقولی
گرGer به معنی خانه، چادر و یورت تركی است. فرم اولیه خرگه در تركی باستان
به شكل كره كوKerekü – كره گوKərəgü و سپس گره گهKәrәgә ، خره گه Xәrәgә
می باشد. كلمه "گرده كGәrdәk " به معنی حجله نیز از ریشه "گر" بوده و تركی
است. این كلمه ربطی به "گِردَك" فارسی ندارد.

نتیجه

تاریم
كلمه ای تركی به معنی محل التقا رودهای فراوان و پرآب و زمین حاصلخیز
حاصله است. منطقه تاریم آزربایجان به سبب مصب رودهای فراوان پرآب بودن،
پرآبی و مناسب بودن آن برای كشت بدین نام تركی خوانده شده است. در متون
تاریخی دوره اسلامی تركی بودن این نام ذكر و به ریشه شناسی تركی آن اشارات
متعددی شده است.

Advertisements

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma

%d bloqqer bunu bəyənir: